Istnieją dwie zasadnicze grupy czynników powodujących żylaki. Jedne prowadzą do osłabienia ściany naczyniowej, żylaków drugie natomiast powodują wzrost ciśnienia krwi żylnej. Najczęściej, zwykle żylaków różnym stopniu, występują obie grupy czynników. Wpływ na powstanie żylaków ma środowisko, wiek, styl życia a także czynniki dziedziczne. Nie na wszystkie czynniki ryzyka można wpływać, jednak są sposoby zapobiegania chorobie żył.

Skłonności dziedziczne
70% chorych na żylaki potwierdza ich rodzinny charakter. Często matki i córki mają żylaki niewydolność tym samym wieku, o bardzo podobnym charakterze i umiejscowieniu. Za wspólnym, dziedzicznym tłem osłabienia ściany żylnej przemawiają między innymi fakty występowania u chorych z żylakami kończyn dolnych żylakowatych rozszerzeń splotów odbytniczych (choroba hemoroidalna), powrózka nasiennego i przepuklin oraz płaskostopia.

Wrodzona niewydolność zastawek żylnych
Ścianki żył wraz z wiekiem tracą swoją elastyczność i sprężystość, grubieją. Może ponadto dojść do uszkodzenia tzw. zastawek żylnych (kontrolują one przepływ krwi tak, aby płynęła ona tylko w kierunku serca). W przypadku nieprawidłowego działania zastawek krew spływa z powrotem do nogi, nie przesuwa się w stronę serca i gromadząc się, powoduje powstanie żylaków.

Tryb życia
Czynnikiem ryzyka jest siedzący (np. praca w biurze, kierowca) lub stojący (np. fryzjer, sprzedawca) tryb życia. W przypadku takiego stylu życia należy zadbać o usprawnianie krążenia w nogach. Najprostszym sposobem są częste spacery, rekreacyjna jazda na rowerze, pływanie, itp. Ruch jest bardzo istotnym czynnikiem profilaktycznym. Aktywność fizyczna powoduje uruchamianie tzw. „pompy łydkowej”. Skurcze mięśni nóg pobudzają krążenie żylne, przepychając krew w kierunku serca.

Ciąża Na pojawienie się żylaków narażone są również kobiety w ciąży - znaczne zwiększenie objętości jamy brzusznej i obniżenie aktywności fizycznej powoduje trudniejszy przepływ żylny, a w pierwszym trymestrze ciąży także hormony, których proporcje zmieniają się, rozluźniają żyły. Pozytywnie działać będą tutaj masaże nóg, uniesienie nóg podczas siedzenia, mycie nóg chłodną wodą. Przyszłe mamy nie powinny martwić się żylakami. Odpowiednie postępowanie w ciąży, a później zajmowanie się małym dzieckiem odsuwają od nich ten problem.

Przebyte zapalenie żył
Bardziej narażone na wystąpienie choroby są osoby po przebytym zapaleniu żył. Niedrożność żył powoduje zwiększenie ciśnienia w układzie żylnym kończyn i wytworzenie się krążenia obocznego. Zapalenie żył uszkadza trwale zastawki, co nasila zaburzenia w krążeniu krwi i zwiększa dolegliwości w chorobie żylakowej.

Stosowanie leków hormonalnych
Następnym ważnym czynnikiem mogącym wpływać na pojawienie się żylaków są leki hormonalne, o których wdrożeniu lub odstawieniu decydować może tylko lekarz.

Otyłość i nałogi Należy dbać o zachowanie właściwej masy ciała, czyli niedopuszczanie do otyłości. Odstawienie alkoholu i przede wszystkim rzucenie palenia będzie mieć z pewnością duże znaczenie w zachowaniu zdrowia naczyń żylnych.

Przegrzanie
Wskutek wysokiej temperatury żyły ulegają dużemu rozszerzeniu. Później, gdy temperatura opada, lub gdy się raptownie chłodzimy zimna wodą - żyły ponownie kurczą się. Niekiedy jednak z jakichś powodów (miażdżyca, starcza degeneracja, zapalenie żył), żyła utraci swą naturalną sprężystość w reakcji na bodźce i może się nie zwęzić do stanu pierwotnego. Takie zdarzenie spowoduje nieszczelność jednej lub więcej zastawek żylnych. A to może oznaczać początek lawiny nieszczelności w hydraulice żył i bezpośrednie zagrożenie żylakami.

Brak ruchu
Brak ruchu mięśni nóg unieruchamia tzw. pompy mięśniowo-zaworowe nieustannie tłoczącej krew żylną ku górze do serca. Przewlekły zastój krwi żylnej sprzyja lokalnym zaburzeniom mikrokrążenia i zapaleniom naczyń. Zwiększa to ryzyko zakrzepicy i żylaków w naczyniach powierzchniowych nóg. Przykładem jest wysokie zagrożenie skutkami zakrzepowymi długotrwałej podróży samolotem. Ważnym, choć niedocenianym czynnikiem jest obuwie. Chodzenie na wysokich obcasach zmienia całkowicie biomechanikę chodu tzw. Normalnego z pięt na chód ptasi, w którym ograniczona jest praca mięśni łydki.

Zaawansowany wiek Starszy wiek to wysokie statystyczne zagrożenie czynnikami ryzyka zakrzepicy i chorób żylakami. Żyły wraz z upływem lat ulegają, bowiem degeneracji. Ściany stają się mniej elastyczne, bardziej sztywne, zastawki tracą własności hydrauliczne, czyli swą szczelność. Duży wpływ na zaburzenia mikrokrążenia i krążenia żylnego ma częsta w zaawansowanym wieku miażdżyca tętnic i niewydolność serca. Również przyjrzenie się długiej liście czynników ryzyka chorób żył (choroby zakrzepowej) wskazuje na dużą zależność od wieku. Długotrwałe unieruchomienie, udar mózgu lub porażenie, nowotwory złośliwe i leczenie przeciwnowotworowe, duże zabiegi operacyjne, niewydolność serca, obecność cewnika w żyle głównej – to niestety nieodłączne statystyczne atrybuty utraty zdrowia wskutek upływu czasu życia

Antykoncepcja i hormonalna terapia zastępcza
Terapie hormonalne kobiet - antykoncepcja i hormonalna terapia zastępcza - od dawna są postrzegane, jako zagrożenie chorobami żył - zakrzepicą oraz powikłaniami zakrzepowo – zatorowymi. Dążenie do zmniejszenie tych zagrożeń było jedną z podstawowych przyczyn dużego obniżenia dawki estrogenów w jednej tabletce. Jak wiadomo duże dawki estrogenów (etynyloestradiolu) zwiększają ryzyko wystąpienia zakrzepicy i jej powikłań w układzie żylnym. Pod koniec ub. wieku ukazały się doniesienia sugerujące, że powikłania zakrzepowo – zatorowe mogą być również związane z rodzajem stosowanego drugiego składnika tabletek hormonalnych dla kobiet - progestagenu.
Zawsze pozytywnie działać może wieczorny masaż nóg odprowadzający krew w stronę serca. Ulgę może przynieść również stosowanie chłodnych kąpieli nóg. Należy unikać wody bardzo ciepłej, sauny – powodują one rozszerzanie naczyń żylnych i zaleganie w nich krwi.